ЁЯПЫ️ UPSC Exam рдХ्рдпा рд╣ै? рдХैрд╕े рдмрдиें IAS, IPS, IFS рдЕрдзिрдХाрд░ी – рдЬाрдиिрдП рдкूрд░ी рдЬाрдирдХाрд░ी: рдпोрдЧ्рдпрддा, рд╕िрд▓ेрдмрд╕, рдЪрдпрди рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдФрд░ рдЯॉрдкрд░्рд╕ рдХी рддैрдпाрд░ी рд░рдгрдиीрддि!
ЁЯФ╖ UPSC EXAM рдХ्рдпा рд╣ै?
UPSC (Union Public Service Commission) рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХा рдПрдХ рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рдиिрдХाрдп рд╣ै, рдЬो рджेрд╢ рдХी рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдФрд░ рдХрдаिрди рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдХा рдЖрдпोрдЬрди рдХрд░рддा рд╣ै।
рдЗрд╕рдХा рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдПрдЧ्рдЬाрдо рд╣ै — CSE (Civil Services Examination), рдЬिрд╕े рдЖрдо рднाрд╖ा рдоें IAS Exam рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।
ЁЯза рдЗрд╕ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХे рдЬ़рд░िрдП рдЙрдо्рдоीрджрд╡ाрд░ों рдХो IAS (Indian Administrative Service), IPS (Indian Police Service), IFS (Indian Foreign Service) рдФрд░ рдЕрди्рдп 24 рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╕ेрд╡ाрдУं рдоें рдиिрдпुрдХ्рдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
ЁЯОп UPSC CSE рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп
- рднाрд░рдд рдХो рдХुрд╢рд▓, рдИрдоाрдирджाрд░ рдФрд░ рдиीрддिрдкрд░рдХ рд╕िрд╡िрд▓ рд╕ेрд╡рдХ рджेрдиा
- рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХी рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рд░ीрдв़ рдХो рдордЬрдмूрдд рдХрд░рдиा
- рдиीрддि рдиिрд░्рдоाрдг рдФрд░ рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди рдоें рдпोрдЧ्рдп рдк्рд░рддिрднाрдУं рдХो рд▓ाрдиा
ЁЯУЛ UPSC рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХे рдЪрд░рдг (Stages of UPSC Exam)
| рдЪрд░рдг | рдиाрдо | рдк्рд░рдХाрд░ |
|---|---|---|
| 1️⃣ | рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा (Prelims) | рд╡рд╕्рддुрдиिрд╖्рда (Objective) |
| 2️⃣ | рдоुрдЦ्рдп рдкрд░ीрдХ्рд╖ा (Mains) | рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ (Descriptive) |
| 3️⃣ | рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ (Interview) | рдкрд░्рд╕рдиैрд▓िрдЯी рдЯेрд╕्рдЯ |
ЁЯУЭ UPSC Prelims Exam Pattern
| рдкेрдкрд░ | рд╡िрд╖рдп | рдЕंрдХ | рд╕рдордп |
|---|---|---|---|
| Paper I | рд╕ाрдоाрди्рдп рдЕрдз्рдпрдпрди (GS) | 200 | 2 рдШंрдЯे |
| Paper II | CSAT (Abhivriti) | 200 | 2 рдШंрдЯे |
✅ Prelims рдХेрд╡рд▓ рдХ्рд╡ाрд▓िрдлाрдЗंрдЧ рд╣ै – рдоेрд░िрдЯ рдирд╣ीं рдмрдирддी
✅ CSAT рдоें рдкाрд╕ рд╣ोрдиा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ै (33%)
✅ рдиेрдЧेрдЯिрд╡ рдоाрд░्рдХिंрдЧ рд▓ाрдЧू рд╣ै: -1/3 рдЕंрдХ
ЁЯУШ UPSC Mains Exam Pattern
| рдкेрдкрд░ | рд╡िрд╖рдп | рдЕंрдХ |
|---|---|---|
| Paper A | рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ा (рд╣िंрджी рдпा рдЕрди्рдп) | 300 (Qualifying) |
| Paper B | рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी | 300 (Qualifying) |
| Essay | рдиिрдмंрдз рд▓ेрдЦрди | 250 |
| GS I | рдЗрддिрд╣ाрд╕, рднूрдЧोрд▓, рд╕рдоाрдЬ | 250 |
| GS II | рд╕ंрд╡िрдзाрди, рд╢ाрд╕рди | 250 |
| GS III | рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा, рдЯेрдХ्рдиोрд▓ॉрдЬी, рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг | 250 |
| GS IV | рдиैрддिрдХрддा, рд╕рдд्рдпрдиिрд╖्рдаा | 250 |
| Optional Paper I | рд╡ैрдХрд▓्рдкिрдХ рд╡िрд╖рдп | 250 |
| Optional Paper II | рд╡ैрдХрд▓्рдкिрдХ рд╡िрд╖рдп | 250 |
ЁЯСЙ Total Mains (Merit): 1750 рдЕंрдХ
ЁЯСЙ Interview (Personality Test): 275 рдЕंрдХ
ЁЯСЙ Grand Total = 2025 рдЕंрдХ
ЁЯУЪ UPSC CSE рдХे рд▓िрдП рдпोрдЧ्рдпрддा (Eligibility)
| рдШрдЯрдХ | рд╡िрд╡рд░рдг |
|---|---|
| рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрддा | рднाрд░рддीрдп |
| рдЖрдпु рд╕ीрдоा | 21–32 рд╡рд░्рд╖ (UR), OBC рдХो 3 рд╡рд░्рд╖ рдФрд░ SC/ST рдХो 5 рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЫूрдЯ |
| рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рдпोрдЧ्рдпрддा | рдХिрд╕ी рднी рд╡िрд╖рдп рдоें рд╕्рдиाрддрдХ (Bachelor’s degree) |
| рдк्рд░рдпाрд╕ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा | Gen: 6, OBC: 9, SC/ST: Unlimited (Age-limit рддрдХ) |
ЁЯзСЁЯТ╝ UPSC рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдоिрд▓рдиे рд╡ाрд▓ी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ेрд╡ाрдПँ (Top Services via UPSC)
| рд╕ेрд╡ा | рдлुрд▓ рдлॉрд░्рдо |
|---|---|
| IAS | Indian Administrative Service |
| IPS | Indian Police Service |
| IFS | Indian Foreign Service |
| IRS | Indian Revenue Service |
| IAAS | Indian Audit & Accounts Service |
| IDAS | Indian Defence Accounts Service |
| ... рдФрд░ рдХुрд▓ рдоिрд▓ाрдХрд░ 24 рд╕ेрд╡ाрдПं |
ЁЯУИ UPSC Syllabus Highlights
ЁЯФ╣ Prelims (GS):
- рдХрд░ंрдЯ рдЕрдлेрдпрд░्рд╕
- рдЗрддिрд╣ाрд╕, рднूрдЧोрд▓
- рд╕ंрд╡िрдзाрди
- рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг
- рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдПрд╡ं рдЯेрдХ्рдиोрд▓ॉрдЬी
- рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡िрдХाрд╕
ЁЯФ╣ Mains:
- рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдгाрдд्рдордХ рдЙрдд्рддрд░ рд▓ेрдЦрди
- рдиिрдмंрдз, рдХेрд╕ рд╕्рдЯрдбी, рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг
- рдСрдк्рд╢рдирд▓ рд╡िрд╖рдпों рдХी рдЧрд╣рди рддैрдпाрд░ी (рдЬैрд╕े – Sociology, PSIR, Geography, History etc.)
ЁЯУ▓ UPSC рдХी рддैрдпाрд░ी рдХैрд╕े рдХрд░ें?
ЁЯзн рд╢ुрд░ुрдЖрддी рдоाрд░्рдЧ:
- NCERT рдХрдХ्рд╖ा 6–12 рдкрдв़ें (рдЗрддिрд╣ाрд╕, рднूрдЧोрд▓, рд░ाрдЬрдиीрддि, рд╡िрдЬ्рдЮाрди)
- рдХрд░ंрдЯ рдЕрдлेрдпрд░्рд╕: The Hindu / Indian Express
- Government Reports: ARC, NITI Aayog, Budget, Economic Survey
- рдкिрдЫрд▓े рд╡рд░्рд╖ рдХे рдк्рд░рд╢्рди рд╣рд▓ рдХрд░ें (PYQ)
ЁЯза Best Books:
- Laxmikant – Polity
- Spectrum – Modern History
- GC Leong – Geography
- Ramesh Singh – Economy
- Vision IAS, Insights IAS Notes
ЁЯПЖ UPSC рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХी рдХрдаिрдиाрдИ рдХ्рдпों рдЕрдзिрдХ рд╣ै?
- рдХрд╡рд░ेрдЬ рдмрдб़ा рд╣ै: NCERT рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ंрдмंрдзों рддрдХ
- рдк्рд░рддिрд╕्рдкрд░्рдзा рддीрд╡्рд░ рд╣ै: рд╣рд░ рд╕ाрд▓ ~10 рд▓ाрдЦ рдлॉрд░्рдо рднрд░рддे рд╣ैं
- рджीрд░्рдШрдХाрд▓िрдХ рддैрдпाрд░ी: 1.5 – 2 рд╕ाрд▓ рдХी рд▓рдЧрди рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ
- рдПрдХ्рдЬाрдо рдХी рдкрд░िрдкрдХ्рд╡рддा: рд╕ोрдЪ, рддрд░्рдХ, рд▓ेрдЦрди рдХ्рд╖рдорддा рд╕рдм рдХुрдЫ рдоाँрдЧा рдЬाрддा рд╣ै
ЁЯФЪ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
UPSC рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рд╕िрд░्рдл рдиौрдХрд░ी рдирд╣ीं, рдПрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХрд░्рддрд╡्рдп рдиिрднाрдиे рдХा рдоौрдХा рд╣ै।
рдпрд╣ рджेрд╢ рдХी рджिрд╢ा рдФрд░ рджрд╢ा рдХो рдмрджрд▓рдиे рдХा рдк्рд▓ेрдЯрдлॉрд░्рдо рд╣ै।
рдпрджि рдЖрдкрдХे рдкाрд╕ рд╣ै – рджृрд╖्рдЯि (Vision), рдоिрд╢рди (Discipline), рдФрд░ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп (Dedication) – рддो рдЖрдк рд╣ी рдЕрдЧрд▓ा IAS, IPS, рдпा IFS рдмрди рд╕рдХрддे рд╣ैं।

0 рдЯिрдк्рдкрдгिрдпाँ